Fabeldieren, ook wel mythische wezens genoemd, zijn lang geleden door de mens verzonnen dieren en komen voor in verhalen, zoals fabels, mythen, sprookjes en legendes . Sommigen zijn duizenden jaren geleden al verzonnen en elke cultuur heeft wel zijn eigen verzameling fabeldieren, maar een aantal komt wereldwijd voor zoals de draak. 

Fabeldieren hebben vaak een hybride vorm:

- een kruising tussen mens en dier

- een kruising tussen dieren onderling

Sommige fabeldieren hebben een speciale gave: ze kunnen vuur spuwen of hebben een dodelijke blik. Sommigen hebben meerdere koppen, zoals bepaalde draken en Cerberus de driekoppige hellehond uit de Griekse mythologie. Veel fabeldieren hebben menselijke trekken en kunnen denken, voelen en praten. 

Fabeldieren bewonen de mythische wereld en de verhalen waarin ze voorkomen hebben vaak een levensles, symbolische betekenis of boodschap in zich. De wezens zijn in de verhalen vaak vijanden die door 'een gewone mens' moeten worden gedood of getemd of tot bondgenoot moeten worden gemaakt om iets goeds te bereiken. Ook zijn er verhalen die helpen om de wereld en natuurlijke verschijnselen te verklaren.

Er waren mensen die beweerden fabeldieren daadwerkelijk te hebben gezien in verre landen of op zee. Ze zijn echter nooit gevonden. Waarschijnlijk zijn ze ontstaan doordat mensen echte dieren niet goed zagen en deze in hun fantasie veranderden in fabeldieren.

In de architectuur zien we ook fabeldieren vanwege hun symboliek en decoratieve waarde. Vaak dienden ze als bewakers die het kwaad afweren. Nog steeds inspireren fabeldieren kunstenaars en schrijvers. Kijk maar naar de moderne fantasieverhalen en films zoals die van Harry Potter en Fantastic Beasts waarin zelfs nieuwe fabeldieren zijn te zien.

Hieronder vind je enkele fabeldieren die je in Nederland kunt bewonderen. 

Meer weten?

• Compendium van dieren als dragers van cultuur deel 3, M. De Cleene en J.P. De Keersmaeker, 2015
• Wikipedia: Fabeldieren, Mythisch wezen, Mythologie

De basilisk ziet er uit als een soort draak gecombineerd met het uiterlijk van een haan (hanenkam) en slang. Hij werd gezien als de koning der slangen. Zijn blik en adem zijn dodelijk. Men dacht dat dit fabeldier uit een hanenei voorkwam en werd uitgebroed door een pad, kikker of slang bij voorkeur in een mesthoop. Het dier kon alleen worden gedood met de aanblik van zijn eigen spiegelbeeld. Het stond symbool voor het kwaad.

Draken komen in verschillende vormen voor. Ze hebben een geschubde huid zoals slangen en krokodillen. Vaak hebben ze de poten en een kop van een leeuw, arend of havik. Sommige draken hebben meerdere koppen. Ze spuwen vuur en sommige draken hebben vleugels en kunnen vliegen. In de Westerse cultuur hebben draken een slechte naam en worden ze gezien als het kwaad.
Draken bewaken vaak een schat en leven in een grot, meer, bron of rivier. Ze eten vee en soms mensen. Draken moesten vaak gunstig worden gestemd door hen mensen te offeren. Vaak een maagdelijke prinses. Dit gaf ook aanleiding tot verhalen over drakendoders. Hun bloed is vaak giftig, waardoor ze moeilijk te doden waren. Sommige draken kunnen ook praten en stonden bekend als leugenaars en bedriegers. 

In de Oosterse cultuur is het omgekeerd. Draken hebben daar een goed karakter en worden gezien als goddelijke wezens. Ze zijn een symbool van kracht en beschermers tegen het kwaad. Dit zien we ook terug in de Chinese draak en de Chinese drakencultus in de parades tijdens het Chinese Nieuwjaar. 

In de kunst zien we vaak de de verhalen van de aartsengel Michael en de draak en van Sint Joris en de draak. Het verhaal van Michael is het oudst. Michael, herkenbaar aan zijn vleugels, voerde de strijd tegen de duivel in de vorm van een draak. Joris is een aardse ridder die een draak verslaat die een stad terroriseert en mensenoffers eist. Hij redt daarmee een prinses. De draak staat hier symbool voor het heidendom dat hij verslaat. De mensen bekeren zich daarna door deze daad tot het christendom.  

Een eenhoorn is een fabeldier dat op een groot wit paard lijkt en één lange, rechte gedraaide hoorn op zijn voorhoofd heeft. Het fabeldier staat symbool voor zuiverheid, kuisheid, magie en kracht. Aan zijn hoorn werden magische en reinigende vermogens toegeschreven. Zo zou de hoorn water kunnen zuiveren, gif in voedsel kunnen detecteren en ziekten kunnen genezen.

Een eenhoorn zou zich alleen levend laten vangen met behulp van een jonge, mooie maagd. Zij moest in het bos op de grond gaan zitten, en dan zou de eenhoorn zijn kop in haar schoot leggen en in slaap vallen. Een jager kon hem dan makkelijk vangen of doden.

In de middeleeuwen werd de hoorn van een eenhoorn ook verhandeld, maar dit was in werkelijkheid de hoorn van een narwal, een zeezoogdier.

In de stad Hoorn is de eenhoorn sinds de 16e eeuw het symbool van de stad. Hij is in tegenstelling tot de 'gewone' eenhoorn rood en oogt minder lieflijk dan de eenhoorn in verschillende verhalen. De reden voor het rood is dat hij de macht en de kracht van de stad moest uitstralen. Zijn manen, sik, staart en hoorn zijn goudkleurig. Dit accentueert de rijkdom van Hoorn. 

Een faun is een fabeldier uit de Romeinse mythologie. Hij is half mens en half geit. Zijn bovenlichaam is menselijk en hij heeft het onderlichaam van een geit. Ook heeft hij een staart en hoorns.  Een faun is vergelijkbaar met de Griekse sater, maar wordt over het algemeen als vriendelijker en menselijker beschouwd. Een sater is dierlijker en wellustiger. In de middeleeuwen werd een faun gezien als een duivel vanwege zijn bokkenpoten. Een bekende faun is de Griekse god Pan. In de Romeinse mythologie draagt Pan de naam van Faunus.

Faunen worden geassocieerd met bossen, landbouw en vruchtbaarheid, omdat ze leven in het bos en op het platteland. Het zijn vaak speelse, plagende en goedaardige bosgeesten. Vaak worden ze afgebeeld met een panfluit, omdat ze vaak onderdeel zijn van de entourage van Bachus, de Romeinse god van de wijn en losbandigheid. 

Een griffioen is een fabeldier met het lichaam, de achterpoten en staart van een leeuw en met de kop, vleugels en voorpoten van een arend/adelaar (inclusief scherpe klauwen). De oren zijn vaak van een paard. De leeuw en arend staan bekend als sterk, waarbij de één als heerser over het land wordt gezien en de ander als heerser in de lucht. Daarmee symboliseert het dier ook de heerschappij over zowel de aarde als de lucht.

Pegasus is een fabeldieruit de Griekse mythologie. Het is een gevleugeld paard dat werd verwekt door de zeegod Poseidon (god van de zee en paarden) en de gorgon Medusa. Hij werd geboren uit het bloed van de gorgon Medusa toen Perseus haar onthoofdde. Pegasus werd o.a. 'drager' van de bliksemschichten van Zeus. Op Helicon te Boëotië deed Pegasus met zijn hoeven een bron ontspringen, de Hippocrene. Deze bron wordt de woonplaats van de Muzen die kunstenaars inspireren tot het maken van kunst.

Een sfinx is een fabeldier dat meestal bestaat uit het lichaam van een leeuw en het hoofd van een mens (of soms een dier). Er zijn zowel mannelijke als vrouwelijke sfinxen. De grootste en meest bekende sfinx is de sfinx van Gizeh voor de Piramiden van Gizeh in Caïro. In het Oude Egypte symboliseerde de sfinx kracht, wijsheid en bescherming en was hij wachter of bewaker van tempels en graven.

In de Griekse mythologie komt ook een sfinx voor, zij was vrouwelijk en had het lichaam van een leeuw met vleugels. Ze was echter geen beschermer, maar een gevleugeld wezen dat Thebe terroriseerde door voorbijgangers raadsels te stellen. Wie het antwoordde niet wist, werd gedood.
Ook aan Oedipus die passeerde legde zij een raadsel voor: wat loopt in de ochtend op vier voeten, 's middags op twee en 's avonds op drie? Oedipus raadde het antwoord: de mens. De sfinx was zo boos dat Oedipus het raadsel had opgelost, dat zij zich in een afgrond liet vallen. Thebe was verlost van de akelige sfinx.

Waterspuwers, bekend van kerken en kathedralen, zijn beeldhouwwerken die vaak in de vorm van fabeldieren zijn gemaakt. Ze voeren water af vanaf het dak en beschermen daarmee muren tegen erosie. Daarmee vormen ze een unieke combinatie van kunst en functionaliteit. 

Aan waterspuwers wordt ook een symbolische betekenis toegekend. Zo zouden ze het kwaad weren. Door hun dreigende uiterlijk zouden ze geesten en demonen buiten de kerk of kathedraal houden. Ook kan er sprake zijn van een religieuze functie. De waterspuwers kunnen worden gezien als  verbeeldingen van het kwaad. Door het regenwater door hun keel te laten gaan worden ze als het ware gedwongen om iets goed te doen: het besproeien van de aarde met water dat de vruchtbaarheid van de bodem vergroot.

Zeemeerminnen, en de mannelijke variant zeemeermannen, zijn fabeldieren die bestaan uit half vrouw (man) en half vis. Zeemeerminnen zijn mooi, hebben lang haar en kunnen mooi zingen. De bekendste zeemeermin is 'De kleine zeemeermin' uit het verhaal van de Deense sprookjesschrijver Hans Christian Andersen (1805-1875). In Kopenhagen kun je een beeld van haar bewonderen. 

De zeemeermin verschilt van de sirene, een fabeldier dat half vrouw en half vogel is. Zeemeerminnen lokten, net als sirenen, met hun betoverende gezang mannen de verdrinkingsdood tegemoet. Ze lieten hun schepen op de klippen lopen en lokten ze daarmee de diepte van de zee in. In de middeleeuwen zag de kerk deze wezens dan ook als het kwaad van de verleiding. 

In Nederland symboliseren zeemeerminnen op gebouwen vaak de zee of zeevaart. 
 

Het zeepaard, in het Latijn hippocampus,  is de zogenaamde zee-variant van het gewone paard. Zeepaarden komen in verschillende vormen voor. Ze kunnen zwemvliezen hebben in plaats van hoeven, maar ook vleugels (een zee-pegasus) of een hoorn op het voorhoofd hebben (een zee-eenhoorn). Het zeepaard is vaak het rijdier van de Griekse zeegod Poseidon (Neptunus in de Romeinse mythologie). 

Er zijn nog meer fantasiedieren waar geen eenduidige naam aan is verbonden. Een aantal hiervan vind je hieronder.